Czym jest przedsiębiorstwo?
Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 551 KC), obejmującym w szczególności:
- oznaczenie przedsiębiorstwa lub jego części (nazwę przedsiębiorstwa),
- prawa rzeczowe, w tym własność nieruchomości lub ruchomości,
- prawa wynikające z umów (w tym umów najmu, dzierżawy, itd.),
- wierzytelności, środki pieniężne i prawa z papierów wartościowych,
- koncesje, zezwolenia i licencje,
- prawa dotyczące własności intelektualnej (prawa autorskie, patenty, itd.),
- tajemnicę przedsiębiorstwa,
- księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Zawarte w definicji przedsiębiorstwa wyrażenie „w szczególności” oznacza, że powyższy katalog nie jest zamknięty, a zatem ilekroć dany składnik (prawo) jest przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej i pozostaje w funkcjonalnym związku z innymi składnikami przeznaczonymi do tego celu, wchodzi on w skład przedsiębiorstwa (przykład: konto na portalu społecznościowym spółki i powiązane z nim dane dostępowe, tj. login i hasło).
Co ważne, definicja przedsiębiorstwa nie obejmuje zobowiązań powstałych w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, co ma istotne znaczenie przy projektowaniu transakcji zbycia przedsiębiorstwa (o czym mowa dalej).
Jak zbyć przedsiębiorstwo – instrukcja krok po kroku.
Zbycie przedsiębiorstwa, przyjmujące najczęściej postać zawarcia umowy sprzedaży, nie powinno zostać przeprowadzone w oderwaniu do innych czynności, zapewniających realizację celów gospodarczych transakcji. Dlatego poza kwestiami formalnoprawnymi, zwracamy uwagę również na aspekty praktyczne, w tym istotne etapy poprzedzające samą transakcję.
List intencyjny
Wynikiem pierwszych rozmów na temat planowanej transakcji może być sporządzenie przez jej strony listu intencyjnego, wskazującego na zamiary stron, wstępne ustalenie wartości transakcji (ceny sprzedaży przedsiębiorstwa) oraz terminów, w jakich strony zamierzają podejmować poszczególne czynności (przedstawienie dokumentacji dotyczącej przedsiębiorstwa, badanie due diligence, opcjonalnie także zawarcie umowy przedwstępnej sprzedaży, a także zawarcie ostatecznej umowy sprzedaży, przenoszącej przedsiębiorstwo na nabywcę).
Chociaż list intencyjny ma co do zasady niewiążący charakter, jego strony mogą podjąć decyzję, że niektóre z jego postanowień będą tworzyć wiążące prawnie zobowiązania. Najbardziej typowymi zobowiązaniami tego rodzaju są:
- zobowiązanie stron do zachowania wszelkich informacji uzyskanych w toku negocjacji umowy w poufności,
- zobowiązanie zbywcy (sprzedającego) do nieoferowania sprzedaży przedsiębiorstwa innemu nabywcy (kupującemu) w oznaczonym terminie (najczęściej co najmniej do czasu zakończenia badania due diligence przez kupującego).
Badanie due diligence przedsiębiorstwa
Niezależnie od tego czy jesteś kupującym (nabywcą) czy sprzedającym (zbywcą), zawsze warto przeprowadzić badanie due diligence przedsiębiorstwa. Badanie due diligence ma na celu ustalenie stanu prawnego przedmiotu transakcji i wykrycie ryzyk związanych z transakcją. W przypadku zbycia przedsiębiorstwa, jego zakres może obejmować w szczególności:
- analizę istotnych umów zawartych przez zbywcę przedsiębiorstwa w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, w tym także pod kątem występowania klauzul przejęcia kontroli (a więc zastrzegających pewien skutek prawny na wypadek zbycia przedsiębiorstwa, np. polegający na uprawnieniu kontrahenta do wypowiedzenia umowy),
- ustalenie tytułów prawnych do składników przedsiębiorstwa, w zakresie w jakim ich nabycie nie wynikało z umów (zasiedzenie nieruchomości, wytworzenie rzeczy, etc.),
- ustalenie czy oferowany zespół składników majątkowych rzeczywiście stanowi przedsiębiorstwo w rozumieniu prawnym (a więc czy stanowi zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej, czy może jest po prostu zbiorem niepowiązanych rzeczy i praw) – ma to kluczowe znaczenie dla kwestii podatkowych (sprzedaż przedsiębiorstwa nie jest opodatkowana podatkiem VAT).
O ile cel przeprowadzenia badania due diligence przedsiębiorstwa przez kupującego jest oczywisty, o tyle cel podobnego działania (w nieco węższym zakresie) po stronie sprzedawcy bywa niezrozumiany. Warto jednak pamiętać, że nawet sam zbywca nie posiada pełnej wiedzy na temat stanu swojego przedsiębiorstwa, zaś wykrycie ryzyk transakcji lub wad prawnych pozwala często na ich usunięcie przed dopuszczeniem kupującego do badania, a tym samym uzyskanie wyższej ceny sprzedaży przedsiębiorstwa.
Zawarcie umowy zbycia przedsiębiorstwa (przedwstępnej i ostatecznej)
Kolejnym etapem jest zawarcie przedwstępnej lub ostatecznej umowy zbycia (sprzedaży) przedsiębiorstwa.
Przedwstępna umowa sprzedaży przedsiębiorstwa zawierana jest przede wszystkim wówczas, gdy:
- Kupujący nie posiada aktualnie środków na nabycie przedsiębiorstwa, jednak stara się o ich pozyskanie (np. udzielenie przez bank kredytu inwestycyjnego),
- W toku badania due diligence kupujący zidentyfikował przeszkody dla realizacji transakcji, jednak przeszkody te mogą zostać usunięte przez sprzedającego w nieodległej przyszłości.
Ostateczna umowa sprzedaży przedsiębiorstwa zawierana jest z kolei wtedy, gdy wyniki badania due diligence są dla kupującego zadowalające, akceptuje on aktualny stan prawny przedsiębiorstwa i jest gotów zapłacić cenę sprzedaży.
Ostateczna umowa sprzedaży przedsiębiorstwa musi zostać zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialne poświadczonymi (niezachowanie tej formy prowadzi do nieważności umowy). Jeżeli natomiast składnikiem przedsiębiorstwa jest nieruchomość, konieczne będzie zachowanie formy aktu notarialnego.
W zakresie formy umowy przedwstępnej – zachowanie formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (lub formy aktu notarialnego, gdy składnikiem przedsiębiorstwa jest nieruchomość) zapewni stronom prawo skutecznego żądania przed sądem zawarcia umowy zbycia przedsiębiorstwa na zasadach określonych w umowie. Możliwe będzie jednak także poprzestanie na żądaniu zapłaty odszkodowania lub zapłaty zastrzeżonej kary umownej przez stronę uchylającą się od jej zawarcia. W braku zachowania wspomnianej formy, strony będą musiały zadowolić się dochodzeniem odszkodowania (lub kary umownej), bez prawa żądania zawarcia umowy ostatecznej.
Uzgodnienia dodatkowe przy zbyciu przedsiębiorstwa
Umowa zbycia przedsiębiorstwa niemal nigdy nie występuje samodzielnie, bez dodatkowych postanowień, kluczowych dla realizacji celu gospodarczego tej transakcji. Poniżej omawiamy niektóre z nich.
Zwolnienie zbywcy przedsiębiorstwa od zobowiązań
W zdecydowanej większości przypadków nabywca ma zamiar przejąć funkcjonujące przedsiębiorstwo, a zbywca uwolnić się od konieczności spełniania świadczeń wynikających z umów zawartych w związku z jego prowadzeniem. Pomimo tego, zbywca przedsiębiorstwa pozostaje solidarnie zobowiązany (razem z jego nabywcą) za zobowiązania przedsiębiorstwa istniejące w chwili jego zbycia (art. 554 KC).
Wobec powyższego, wraz z zawarciem umowy zbycia przedsiębiorstwa, nabywca najczęściej udziela zbywcy gwarancji, iż nie będzie on odpowiadał za zobowiązania wynikające z jego prowadzenia. Udzielenie takiej gwarancji nie powstrzymuje osób trzecich (wierzycieli) przed wystąpieniem z roszczeniem wobec zbywcy, jednak mechanizmy umowne przewidują w takich przypadkach zobowiązanie po stronie nabywcy (gwaranta) do spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela lub podjęcia innych działań mających na celu uchronienie zbywcy przedsiębiorstwa od odpowiedzialności cywilnej.
Zobowiązanie zbywcy do współdziałania i udzielania informacji
Niestety nie jest możliwe przewidzenie wszelkich możliwych scenariuszy, które mogą wystąpić po przeniesieniu przedsiębiorstwa na nabywcę. Może się okazać, że zbywca nie przekazał nabywcy informacji istotnych dla wykorzystania mienia stanowiącego składniki przedsiębiorstwa, na przykład w postaci kodów dostępu do systemów informatycznych.
W celu uniknięcia tego rodzaju sytuacji, nabywca przedsiębiorstwa powinien zadbać o to, aby w umowie jego zbycia znalazły się stosowne klauzule umowne zobowiązujące zbywcę do współdziałania i udzielania informacji, niezbędnych dla realizacji celu gospodarczego zawartej umowy.
Skutki zbycia przedsiębiorstwa
Poniżej przedstawiamy główne skutki, jakie pociąga za sobą zbycie przedsiębiorstwa.
Skutki cywilnoprawne
Od chwili zawarcia umowy zbycia przedsiębiorstwa, nabywcy przysługują prawa do wszystkich jego składników (niewyłączonych wyraźnie w umowie).
Nabywca przedsiębiorstwa pozostaje również solidarnie ze zbywcą odpowiedzialny za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności (554 KC).
Skutki w zakresie prawa pracy
Nabywca przedsiębiorstwa staje się pracodawcą pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwie. Jest to tzw. przejście zakładu pracy, uregulowane w art. 231 kodeksu pracy.
Przejście zakładu pracy daje pracownikom prawo do jednostronnego rozwiązania wiążącej ich umowy o pracę bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym uprzedzeniem. Dlatego przed nabyciem przedsiębiorstwa, z perspektywy nabywcy warto uzgodnić z jego kluczowymi pracownikami kwestie dalszego zatrudnienia.
Skutki w zakresie prawa podatkowego
Zawarcie umowy odpłatnego zbycia przedsiębiorstwa pociąga za sobą dwa główne skutki podatkowe, a mianowicie:
- dla nabywcy – konieczność zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych w stawce 2% wartości składników przedsiębiorstwa (wyjątkowo, w zakresie niektórych praw stanowiących składniki przedsiębiorstwa, możliwe jest zastosowanie stawki 1%)
- dla zbywcy – zobowiązanie do zapłaty podatku dochodowego (PIT lub CIT) wynikającego ze zbycia przedsiębiorstwa.
Podsumowanie i oferta Kancelarii
Zbycie przedsiębiorstwa jest złożonym procesem, którego bezpieczne przeprowadzenie bez profesjonalnego wsparcia prawnego jest w zasadzie niemożliwe. Powyższy tekst wskazuje jedynie typowe zagadnienia istotne dla przeprowadzenia transakcji zbycia przedsiębiorstwa, jednak każda z nich wymaga indywidualnego podejścia i wnikliwego, krytycznego spojrzenia. Jeżeli potrzebujesz pomocy kancelarii w tym zakresie, zapraszam do kontaktu.